ईश्वर, जीवात्मा एवं प्रकृति विषयक वैदिक सिद्धान्त
लेखक- प्रियांशु सेठ
नेपाली अनुवादक- अविरल डि० सी०
ईश्वर
१. ईश्वर एक छन् र तिनको मुख्य नाम 'ओ३म्' हो। आफ्ना विभिन्न गुण-कर्म-स्वभावका कारण उनी अनेक नामहरूले जानिन्छन्।
२. ईश्वर 'निराकार' छन् अर्थात् उनको कुनै मूर्ति छैन र न बन्न सक्छ। न त उनको कुनै लिंग या निशान नै छ।
३. ईश्वर 'अनादि, अजन्मा र अमर' छन्। उनी न त कहिल्यै जन्मिन्छन् न त कहिल्यै मर्छन्।
४. ईश्वर 'सच्चिदानन्दस्वरूप' छन् अर्थात् उनी सदैव आनन्दमय रहन्छन्, तर कहिल्यै क्रोधित हुन्न।
५. जीवहरूलाई उनीहरूको कर्म अनुसार यथायोग्य न्याय दिने हेतुले उनी 'न्यायकारी' कहलिन्छन्। यदि ईश्वर जीवहरूका कुकर्मका लागि उनीहरूलाई दण्ड नदिए उनी अन्यायकारी सिद्ध हुन्छन्।
६. ईश्वर न्यायकारीका साथ-साथ 'दयालु' पनि छन् अर्थात् उनी जीवहरूलाई यसकारण दण्ड दिन्छन् ताकि जीव अपराध गर्नबाट बचेर दुःखको भागी नबनोस्, यही ईश्वरको दया हो।
७. कण-कणमा व्याप्त भएकाले उनी 'सर्वव्यापक' पनि हुन् अर्थात् सबै स्थानमा उपस्थित।
८. ईश्वरलाई कसैसँग भय छैन, जसकारण उनी 'अभय' पनि हुन्।
९. ईश्वर 'प्रजापति' र 'सर्वरक्षक' हुन्।
१०. ईश्वर सदैव 'पवित्र' छन् अर्थात् उनको स्वभाव 'नित्यशुद्धबुद्धमुक्त' छन्।
११. ईश्वरलाई आफ्ना कार्य गर्नका लागि कसैको सहायताको आवश्यकता पर्दैन। ईश्वर 'सर्वशक्तिमान्' हुन् अर्थात् उनी आफ्नो सामर्थ्यले सृष्टिको उत्पत्ति, पालन र प्रलय गर्छन्। उनी आफ्नो कुनै कार्य अधुरो छोड्दैनन्।
१२. ईश्वर अवतार लिँदैनन्। श्रीरामचन्द्र तथा श्रीकृष्ण आदि महात्मा थिए, ईश्वरका अवतार होइनन्।
१३. ईश्वर 'सर्वज्ञ' छन् अर्थात् उनका लागि सबै काल एक हो। भूत, वर्तमान र भविष्यत्, यो काल त मनुष्यका लागि हो। ईश्वर त 'नित्य' छन्, उनी सबै कालमा स्थित छन्।
जीवात्मा
१. जीवात्मा, ईश्वरबाट अलग एक चेतन सत्ता हो।
२. जीवात्मा अनादि, अजन्मा र अमर छ। ऊ न जन्म लिन्छ न त त्यसको मृत्यु नै हुन्छ।
३. जीवात्मा अनेक र अन्तवान् छ। यिनको शक्ति र ज्ञानमा अल्पता हुन्छ।
४. जीवात्मा आकार रहित छ, र उसको कुनै लिंग छैन।
५. शरीरले मृत्यु अवस्थालाई प्राप्त गर्दा जीवात्मा एक शरीर छोडेर अर्को शरीरमा संचारित भइहाल्छ।
६. जीवात्मा कर्म गर्नमा स्वतन्त्र छ। जीवात्माको कमहरूको न्याय ईश्वरको न्याय व्यवस्थामा हुन्छ।
७. यदि जीवात्मा अल्पज्ञताले मुक्त भएर नित्य आनन्दको कामना गर्दछ भने उसले शारीरिक इन्द्रियहरूको माध्यमले ईश्वरको शरणमा जानुपर्छ, जसलाई मोक्ष भनिन्छ।
प्रकृति
१. प्रकृति जड़ पदार्थ हो। यो सदा नै रहनेवाला हो र सदा नै रहनेछ।
२. प्रकृति सर्वव्यापी छैन किनकी यस सृष्टिभन्दा बाहिर यस्तो कुनै स्थान पनि छ जहाँ न प्रकृति छैन न किन्तु ईश्वर नै ईश्वर छन्।
३. प्रकृतिको आधार ईश्वर हो। ईश्वर नै प्रकृतिका स्वामी पनि हुन्।
४. प्रकृति ज्ञान रहित छन्। प्रकृति ईश्वरको सहायता बिना संचालिन हुन सक्दैन।
५. संसारमा कुनै पनि यस्तो चिज छैन जसलाई जादु भन्न मिलोस्। सबै चिज नियमले हुन्छन्। प्रकृतिका सबै चिज सूर्य, चन्द्र, पृथ्वी आदि नियमले चल्छन्। नियम कहिल्यै बद्लिदैन, सदा एक समान रहन्छ।
।।ओ३म्।।
No comments:
Post a Comment